اشتراک گذاری
نگاهی دقیق تر به «سووشون» اثر سیمین دانشور
رمان سووشون از سه جهت ارزشمند است:
– به خاطر پیشگام بودن این رمان میان رمانهای نویسندگان زن در ایران.
– برای درونمایه و پیام آن مبنی بر ظلمستیزی، استعمارستیزی و تعهد اجتماعی و سیاسی اثر.
– و سرانجام برای جنبههای زیباییشناسانه و شگردها و صناعتهای ادبی به کار رفته در آن.
چنین به نظر میآید که سووشون در زمان انتشار بیشتر به خاطر درونمایهاش که مطابق با گفتمان غالب فضای روشنفکری آن روز ایران بود نامور شد و ارزشهای فرمی اثر در درجه دوم قرار گرفت. اما امروزه با گذر از آن گفتمان رایج و دگرگونی جامعه، ارزش پیامی اثر رنگ باخته است. با این حال، با تغییر این ارزشگذاریها نگاهها از محتوا به سوی فرم سووشون کشیده شده و بار دیگر این رمان توانسته است جایگاه بیهمتای خود را در تاریخ ادبیات داستانی ایران نگاه دارد.
زمینه و پیشینه اثر
در جریان دومین جنگ جهانی، ایران از سوی نیروهای متفقین اشغال شد. بیثباتی بزرگی در کشور رخ داد و در پی خرید آذوقه از سوی ارتش انگلستان برای نیروهای خود، قحطی در ایران فراگیر شد. از سوی دیگر سران عشایر و فئودالهای بزرگ و کوچک هم با سقوط و تبعید رضاشاه و ضعف دولت مرکزی کوشیدند، قدرت پیشین خود را به دست آورند. اختلافات و رقابت برای به دست آوردن قدرت میان دولت مرکزی، فئودالها، نیروهای خارجی و دیگر نیروهای سیاسی مانند مجلس، ملیگرایان، مردم و …. بر دامنه این آشفتگیها افزود.
سیمین دانشور در این زمان دانشجوی دانشگاه تهران بود. او در ۱۳۲۱، سفری به زادگاه خود، شیراز، داشت و شاهد حضور سربازان ارتش انگلستان و قحطی و آشوبهای ناشی از اشغال کشور و منازعات سیاسی شد. زمینه نگارش سووشون در همین زمان در ذهن او شکل گرفت. گرچه نوشتن آن تا سالها به تعویق افتاد. این کتاب که نخستین بار در ۱۳۴۸ منتشر شد و تا ۱۳۹۳ به چاپ نوزدهم رسید به وضعیت جامعه پس از پایان جنگ دوم میپردازد و بیش و کم نیمه نخست ۱۳۲۲ را در برمیگیرد.
داستان هم در شیراز، زادگاه نویسنده، رخ میدهد. آبشخور سووشون مشاهدات و دیدهها و شنیدههای دانشور است، با این حال رمانی تاریخی به شمار نمیرود. رویدادهای رمان رخدادهای واقعی نیستند. این نکته به این معنا نیست که رمان رئالیستی به شمار نمیرود، و بهدرستی سووشون را رمانی واقعگرا نامیدهاند. منتقدان بسیاری به همانندیهای افراد داستان با شخصیتهای واقعی اشاره کردهاند. آشکارا شخصیت «یوسف» به «جلال آل احمد» میماند. یوسف به مانند آل احمد زبانی تند و گزنده دارد و اهل کنار آمدن با ستم و زور نیست و مانند او تا پای جان گستاخ و جسور است. یوسف نیز دغدغه کشور و مردم را دارد و بیگانهستیز است و درگیر مسائل اجتماعی و سیاسی. حتی تناقضهای شخصیتی یوسف به تناقضهای شخصیتی آل احمد مانند است. او هم پسر یک مجتهد است، اندکی مذهبی، یک نمه چپگرا، کمی روشنفکر و ملیگراست. عبا میاندازد، اما شراب هم مینوشد. همچنین شخصیت «زری» همانندیهایی با خود سیمین دانشور دارد. او هم به مانند دانشور در مدرسهای با مدیریت انگلیسیها درس خوانده است. زری به اندازه شوهرش سرسخت و اهل خطر نیست، باملاحظهتر است و منعطفتر، هر چند در پایان رمان میکوشد پا جا پای شوهرش بگذارد.
«دکتر عبدالله خان» مانند «دکتر محمدعلی دانشور»، پدر سیمین، از پزشکان برجسته شیراز و عاشق حافظ است. شخصیت خانم «مسیحادم» از خواهر سیمین الگوبرداری شده است. «مک ماهون»، «بیبی همدم» و «ملک سهراب» هم از شخصیتهای واقعی گرفته شدهاند. (۱)
سووشون از نظر درونمایه و پیام سخت وامدار دیدگاههای جلال آل احمد است. ما به سادگی همه دغدغههای آل احمد را در رمان باز میشناسیم؛ غربستیزی، بیگانههراسی، تعهد اجتماعی و سیاسی، ملیگرایی، مخالفت با ستم و زور، شجاعت در حوزه سیاسی و … گرچه نویسندهای چون «هوشنگ گلشیری» بر آن است که دانشور نهتنها توانسته سخنان آل احمد را در کتابهایی چون «غربزدگی» و «در خدمت و خیانت روشنفکران» را به شکل خلاقانهای داستانی کند، بلکه از این گفتمان رایج «آل احمدی» در دهه چهل هم فراتر رفته است. (۲)
سبک و ساختار
گفتیم که سووشون رمانی رئالیستی است که پسزمینه تاریخی هم دارد، اما به معنای فنی کلمه گزارشی تاریخی نیست. همچنین از آنجا که داستان در دوروبر فارس رخ میدهد و دانشور گاه واژگان شیرازی به کار برده و در برخی صحنهها به مراسم و فضاهای بومی پرداخته، ممکن است اثری در ژانر «ادبیات اقلیمی» شمرده شود. با این حال سووشون را نباید اثری اقلیمی قلمداد کرد، زیرا با وجود بهرهگیری از برخی اصطلاحات بومی زبان اثر، زبان معیار است. از آن گذشته به طور کلی پرداختن به خطه مرکزی را معمولاً جزو ادبیات اقلیمی میشمارند. همچنین وجود یک لایه رمزی و تمثیلی که به آن خواهیم پرداخت، فضاها و مکانهای داستان را فراتر از زمان و مکان واقعی میبرد که ویژگی ادبیات اقلیمی است.
هر چند رمان از لحاظ محتوایی وامدار دیدگاههای آل احمد شمرده میشود، در نثر و زبان مستقل است. روایت اثر جز در موارد تکگویی درونی، یکدست است. نثر و زبان دانشور در این اثر پخته و محکم و روایتش سلیس و زیباست. گرچه برخی لغزشها هم در این اثر دیده میشود برای نمونه «بر علیه» (ص. ۳۸)، بهتر بود «علیه یا بر» باشد، «اگر آرام نگیرد، شبشان را خراب میکنم.» باید میبود «اگر آرام نگیرد، شبش را خراب میکنم.» (ص. ۲۲۴)، «آدم خیال میکرد یک فیلم سینما را تماشا میکند.» (ص. ۹۱)، باید میبود «آدم خیال میکند یک فیلم سینمایی را تماشا میکند.» و «شبیه یک بازیگر اول سینما شده بود.» (ص. ۳۹)، میشد «شبیه یک ستاره سینما شده بود.» و …
دانشور برخلاف آل احمد بیشتر توانسته دنیای درونی شخصیتهایش را نشان دهد، به عبارتی وجه روانشناختی اثرش موفقتر از آثار آل احمد است و بهتر میتواند به دنیای درونی یک زن و هراسهایش بپردازد. بهدرستی گفتهاند که در این رمان برای نخستین بار در ادبیات داستانی فارسی، راوی و شخصیت اصلی داستان یک زن است. از این رو شخصیتپردازی دانشور بهویژه در شخصیت زری از قوتهای رمان شمرده میشود و میتوان گفت شخصیت زری یکی از ماندگارترین شخصیتهای ادبیات جدید داستانی ایران به شمار میرود. میتوان گفت هرگاه دانشور در رمان خود به فضاهای زنانه برای نمونه مهمانی، گرمابه زنانه، مجلس مولودیخوانی و … میپردازد، بسیار موفقتر است و توصیفاتش زنده و جاندارند.
دانشور در این اثر داستانگوی خوبی است و خواننده را تا پایان کتاب با خود میکشاند. او توانسته نهتنها خوانندگان نخبه، بلکه مخاطبان معمولی را نیز خشنود نگه دارد. و این را میتوان در فروش اثر پس از نیم قرن دریافت.
دانشور داستان خود را با بحران آغاز میکند و با بحران به پایان میبرد و این از شگردهای جذابیتبخشی و تعلیق در کار اوست. نخستین جمله داستان آدمی را یاد حکایتهای کهن فارسی میاندازد: «آن روز، روز عقدکنان دختر حاکم بود.» بهنظر میآید نویسنده گوشهچشمی هم به ادبیات کهن خودمان داشته است. او همچنین از شگرد «داستان در داستان» هم بهره میگیرد و شیوه روایتش همانند شیوه کلاسیک داستانگویی است. همچنین برخی بر تأثیر ادبیات انگلیسی بر نوشتههای او انگشت گذاشتهاند، بهویژه آثار داستانیای که خود او ترجمه کرده و آشکارا از شباهت پایانبندی رمان «بنال وطن» اثر «آلن پیتون» و رمان سووشون میتوان سخن گفت.
زاویه دید سووشون دانای محدود به ذهن زری است. با این حال دانشور در برخی موارد از تکگوییهایی بهره برده که به زاویه دید انتخابی خود آسیب میزند.
اشارههای رمزی و تمثیلی
هر چند سووشون در لایه ظاهری و بیرونی خود رمانی رئالیستی است، در لایه دوم و درونیاش اثری تمثیلی و رمزی است. تمثیلها از همان عنوان داستان خود را نشان میدهند. خواننده با خواندن نام داستان پیشآگاهی مییابد که یوسف، قرار است به سرنوشت «سیاوش» دچار شود و اینکه اصولاً یوسف، سیاوشی دیگر است. به گفته گلشیری در مقالهای که درباره سووشون نوشت، این رمان دارای دو بعد قریب و بعید است. (۳) خواننده عادی لایه نزدیک را مییابد و خواننده جدیتر، لایه درونیتر و دورتر را.
خانه یوسف به ایران میماند؛ زری نماینده زن ایرانی و یوسف نماینده روشنفکر ملیگرا و ضداستعمار و «سرجنت زینگر» نماینده استعمار. همچنین نام یوسف تداعیکننده یوسف پیامبر است که مردم مصر را از قحطی رهانید. در رمان نیز یوسف به جای فروش محصول خود به قشون انگلیسی میخواهد آن را در اختیار مردم قحطیزده بگذارد. کشته شدن مظلومانه یوسف از سوی دیگر هم یادآور مرگ تراژیک سیاوش و نیز «حسین بن علی» است. یوسف مانند سیاوش پسری به نام «خسرو» دارد که در جایی به او میگوید: «اگر من نتوانستم، تو خواهی توانست.» خسرو یا کیخسرو پسر سیاوش، به خونخواهی پدر برمیخیزد و موفق میشود. به نظر میرسد که سیمین دانشور بهصورتی رمزگونه در پی رساندن این مفهوم است که نسل یا نسلهای آینده (وجه نمادین خسرو) موفق به پی گرفتن راه ظلمستیزان و روشنفکران ایرانی (وجه نمادین یوسف) خواهند شد. (۴)
سیمین دانشور منظور خود از زاری بر مرگ سیاوش را زاری بر ملت ایران بیان میکند.
تقابلها
در این رمان با چندین تقابل تمثیلی روبهرو هستیم.
– تقابل زمانی: ظاهر امر این است که داستان در دهه بیست رخ میدهد، اما رمان در وجه رمزی خود به دهه چهل نیز نظر دارد. به عبارتی با ذهنیت دهه چهل- دهه بیستی روایت میشود. بحثهای آمده در دهه چهل که روشنفکران و از جمله آل احمد را گرفتار خود کرده بود، در این رمان خود را نشان میدهند، از استعمار و غربزدگی گرفته تا رابطه سنت و مدرنیته، از بحث اسکان عشایر گرفته تا بحث کودتا و استبداد. در رمان، تاریخ کشته شدن یوسف بیست و نه مرداد است که کنایهای از کودتای بیست و هشت مرداد و سقوط دولت مصدق است. دانشور نشانههایی در کتاب کار میگذارد تا خواننده هوشیار وضعیت آشوبزده ایران تحت اشغال متفقین را با فضای پس از کودتای بیست و هشت مرداد بسنجد.
– تقابل مکانی: اشاره کردیم که خانه یوسف و باغ زری و نیز شیرازی که در داستان میبینیم در لایهای دیگر همان کشور ایران است.
– تقابل شخصیتها: گفته شد که داستان یوسف در اینجا یادآور داستان سیاوش و حسین بن علی و نیز یوسف عهد عتیق است. همچنین دانشور گوشهچشمی هم به داستان «یحیی تعمیددهنده» دارد. داستان پدربزرگ زری هم خواننده را به یاد داستان «شیخ صنعان» میاندازد.
جدای از این تقابلها دانشور در رمان خود بینش شهودی و درونی زن، زری، را در تقابل با فهم عقلگرایانه مرد، یوسف، مینهد. زن به شکلی غریزی همه چیز را درمییابد، اما مرد به رغم تکیه بر عقل مردانهاش به ورطه فرو میافتد.
پیام و درونمایه
سووشون در زمان انتشارش به خاطر ارائه پیام و درنمایههایش که مطابق گفتمان مسلط جامعه روشنفکری دهه سی و چهل خورشیدی بود، نامور شد. این پیام و درونمایه یا دستکم بخشی از آن هر چند در آن روزگار سکه رایج جامعه شمرده میشد، امروزه دیگر از مد افتاده و حتی نقد شده است.
دانشور هم به پیروی از آل احمد گاه در ارائه نگاهی بدبینانه به غرب و بیگانگان زیادهری میکند. گلشیری به درستی اشاره میکند که پرداخت روایت در رمان به گونهای است که پیام کلیشهای و عامیانه «کار، کار انگلیسیهاست» بر رمان سایه افکنده.
او در رمان «واقعه سمیرم» را به انگلیسیها ربط میدهد، در حالی که درواقع آنان نقشی در آن اتفاق نداشتند. گاه شدت بیگانههراسی نویسنده تا جایی است که حتی چهره مثبت مک ماهون در یکی دو مورد به دیده تردید نگریسته میشود. او که ایرلندی وطنپرستی است، در خدمت ارتش بریتانیاست و جایی گفته میشود که هفده سال تمام جور دیگری زندگی کرده و در واقع نقش بازی کرده است. به طور کلی میتوان گفت در برخی موارد دانشور از بیان شعاری و سیاستزدگی در امان نبوده و این موجب شده گاهی حضور و دخالت نویسنده در متن احساس شود.
با این همه پس چرا هنوز سووشون از پرخوانندهترین رمانهای فارسی است؟ به نظر میرسد آنچه رمان را از گزند سپری شدن روزگار و فراموشی رهانیده، نه محتوا و درونمایههای آن، بلکه کیفیت عالی فرم و سبک ادبی و هنری اثر است.
برخی منتقدان سووشون را نخستین اثر کامل در نوع رمان فارسی شمردهاند (۵) و انتشارش را نقطه عطفی در ادبیات داستانی معاصر ایران دانستهاند. (۶) گلشیری سووشون را معیار رمان در زبان فارسی میداند و میگوید که رمانهای پس از آن را باید با آن سنجید. (۷) «حسین پاینده» این اثر را یکی از سه رمان ماندگار در زبان فارسی میداند که انتشار آن الگو و موجب رشد ادبیات داستانی در ایران شد. (۸) «میرعابدینی» و «محمد حقوقی» روزگاری آن را پرفروشترین رمان ایرانی قلمداد کرده بودند. (۹) همه اینها نشان میدهد که شاید دوره شعارها و گفتمان مسلط بر سووشون سپری شده باشد، اما آنچه میماند و میدرخشد نه آن چیزی است که دانشور روایت میکند، بلکه شیوه روایت و توانایی او در هنر داستانگویی است.
منابع:
۱-جمالی، لیلی و راضیه جوانمرد، مقایسه نمودهای جنگ در رمان سووشون، ادبیات تطبیقی، ش ۱۱، پاییز ۱۳۸۸
۲- Encyclopaedia Iranica. April 12, 2012. Retrieved 2017-11-05
۳- گلشیری، هوشنگ، حاشیه ای بر رمان سووشون، زنده رود، ش ۴ و ۵، تابستان و پاییز ۱۳۷۲
۴- سیدعلی دسپ، فردوس آقا گل زاده و حسینعلی قبادی، تطبیق گفتمان قالب در رمان سووشون سیمین دانشور، فصلنامه نقد ادبی، ش ۶، تابستان ۱۳۸۸
۵-فتانه غلامی، تحلیل رمان سووشون، رشد آموزش زبان و ادب فارسی (پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی)، ۲۳، ش ۳، بهار ۱۳۸۹
۶-حسینعلی قبادی، تطبیق گفتمان قالب در رمان سووشون سیمین دانشور، فصلنامه نقد ادبی، ش ۶، تابستان ۱۳۸۸
۷-سخنرانی هوشنگ گلشیری درباره جوانمرگی در نثر معاصر فارسی، وبگاه تاریخ ایرانی، ۲۶ مهر ۱۳۹۰
۸-پاینده و سناپور سووشون دانشور را نقد کردند، خبرگزاری ایسنا، ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۱
۹-حسینعلی قبادی، تحلیل درونمایههای سووشون از نظر مکتبهای ادبی و گفتمانهای اجتماعی، پژوهش زبان و ادبیات فارسی، ش ۳، پاییز و زمستان ۱۳۸۳
نقل داستانگرد